ظرفیتهای ایران برای کشت و توسعه جینسینگ؛ گفتوگو با وحید فارج
ایران با داشتن ۱۱ اقلیم از مجموع ۱۳ اقلیم شناختهشده جهان، یکی از غنیترین و متنوعترین زیستبومها برای رویش گونههای گیاهی به خصوص گیاهان دارویی است. بیش از ۲۰۰۰ گونه گیاه دارویی و معطر در کشور شناسایی شده که بخش قابل توجهی از آنها بومی و منحصر به اقلیمهای ایران هستند.
در این گفتوگو با وحید فارج، کارشناس ارشد فیزیولوژی و اصلاح گیاهان دارویی، به بررسی ظرفیتهای اکولوژیکی ایران، کشت و توسعه جینسینگ ایرانی یا همان بوزیدان و جایگاه گونه دارویی و بومی این نوع جینسینگ (Withania) و مسیرهای پیشِروی توسعه صنعتی این گیاه ارزشمند پرداختهایم.
کافه کشاورز: با توجه به دانش و تجربه شما، وضعیت کلی اکولوژی و گیاهان دارویی در ایران را چگونه ارزیابی میکنید؟
فارج: ایران از نظر اقلیم و اکولوژی در محدودهی فلور ایرانیکا قرار دارد که از ۱۳ اقلیم شناختهشده جهانی، ۱۱ اقلیم را در خود جای داده است به گونه ای که در هر استان کشور میتوان حداقل چهار اقلیم و میکرواقلیمهای مختلفی را شناسایی کرد.
وجود تنوع اقلیمی و رویشگاهی باعث غنای بالای گونهای در پوشش گیاهی و به ویژه گیاهان دارویی شده است. به گونهای که از حدود ۸۵۰۰ تا ۹۰۰۰ گونه گیاهی شناسایی شده در ایران بیش از ۲۰۰۰ گونه از آنها دارویی و معطر محسوب میشوند.
که از این تعداد، حدود ۲۵۰ گونه بومی ایران هستند؛ یعنی تنها در کشور ما میرویند و خاستگاه اصلی آنها ایران است. همین ویژگی، ایران را به یکی از غنیترین منابع ژنتیکی گیاهان دارویی در دنیا تبدیل کرده است.
کافه کشاورز: با توجه به این غنای گیاهی، چرا تصمیم گرفتید به سراغ کشت و توسعه جینسینگ بروید؛ گیاهی که معمولا بومی چین و کره شناخته میشود؟
فارج: درست است که جینسینگ کرهای گیاهی غیر بومی است، اما باید توجه داشت که در فلور ایران نیز گونههایی با مواد موثره دارویی مشابه نیز وجود دارد. گونههای گیاهی از جنس ویتانیا با نام علمی Withania somnifera و Withania coagulans از خانواده Solanaceaeدر شرق و جنوب شرق کشور (استان سیستان و بلوچستان، کرمان و بخشهایی از جنوب شرق ایران) رویش دارند.
این گیاهان در طب سنتی ایران با نام «آشواگاندا» یا بوزیدان شناخته میشوند که به دلیل وجود ترکیبات زیستفعال خاص، ویژگیهایی تقریبا مشابه جینسینگ دارند. بنابراین برخلاف تصور رایج، گونه آشواگاندا موجود در ایران بومی است و نه وارداتی.
کافه کشاورز: فرایند اصلاح و اهلیسازی این گیاهان دارویی به چه صورت انجام میشود؟
فارج: هدف اصلی اصلاح گیاهان دارویی حفظ تنوع ژنتیکی (حفاظت از ژرم پلاسم طبیعی کشور)، افزایش سازگاری آنها با شرایط اقلیمی و افزایش سطوح کیفی مواد موثره دارویی در گونههای مختلف گیاهان دارویی از طریق سازگار کردن گونهها با شرایط اقلیمی است.
در مورد جینسینگ ایرانی (جنس ویتانیا)، مهمترین چالش، ضعف توان زایایی طبیعی و جوانهزنی ضعیف در شرایط طبیعی است. بنابراین نخستین گام در اصلاح، افزایش توان جوانهزنی و تحریک رشد است.
سپس از طریق مطالعات در محور اکولوژی فردی گونه گیاهی و بررسی اقلیم و فیزیوگرافی رویشگاه گونه به شناسایی دقیق نیازهای اکولوژیکی گیاه (نوع خاک، مواد معدنی، شرایط دما و رطوبت) پرداخته خواهد شد و در ادامه از طریق روش های اصلاحی میتوان آن را بهصورت اهلیشده وارد زراعت و در نهایت صنعت کرد.
شرایط توسعه صنعتی جینسینگ
کافه کشاورز: برای توسعه صنعتی این گیاه چه شرایطی لازم است؟
فارج: اگر بخواهیم جینسینگ بومی ایران یعنی گونه آشواگندا را در ابعاد صنعتی وارد زنجیره غذا و دارو کنیم، باید با کمترین هزینه و بدون وابستگی به شرایط پرهزینه گلخانهای، اقدام کنیم. خوشبختانه ایران با داشتن ۱۱ اقلیم و دهها میکرواقلیم این امکان را دارد که رویشگاههای طبیعی سازگار با این گیاه شناسایی شود. در چنین شرایطی میتوان نیاز صنایع به ماده اولیه (حدود دهها تن از این ماده) را تأمین کرد و گیاه را در مقیاس مزرعهای گسترش داد.
کافه کشاورز: این گیاه در چه مناطقی از ایران بهترین بازدهی را دارد؟
فارج: گونههای مختلف Withania در رویشگاه اصلی توان سازگاری بالایی دارند بنابراین استانهایی که استانداردهای اکولوژیکی گیاه را شامل شوند مانند؛ شمال، شمالشرق (به طور خاص مناطقی از مازندران، گلستان، گیلان)، شمالغرب، جنوبشرق و جنوب غرب(خوزستان) و بخشهایی از مرکز کشور (استان فارس و کهگیلویه و بویراحمد) به خوبی رشد میکنند. لذا از مستعدترین رویشگاهها برای کشت وسیع هستند.
کافه کشاورز: دوره رشد و برداشت این گیاه چگونه است؟
فارج: در منابع، جینسینگ کرهای نیازمند ۵ تا ۷ سال رشد است تا به مرحله برداشت صنعتی برسد. اما در جنس ویتانیا که بومی ایران است، از سال دوم میتوان برداشت اقتصادی انجام داد. این ویژگی مزیت رقابتی مهمی برای توسعه صنعتی محسوب میشود.
جایگاه جینسینگ در الگوی کشت کشور
کافه کشاورز: آیا جینسینگ میتواند جایگاهی در الگوی کشت کشور پیدا کند؟
فارج: بله. با توجه به شرایط خاص منابع آب و خاک کشور و نیاز توجه به این حوزه، طی سالهای اخیر با تغییر سیاست وزارت جهاد کشاورزی و مجامع علمی، حرکت به سوی اصلاح الگوی کشت و توسعه گیاهان کمآببر، سازگار با اقلیم خشک و دارای ارزش افزوده بالا بوده است.
آشواگندا نیز به عنوان یکی از گیاهان دارویی استراتژیک، میتواند در این الگو جایگاه ویژهای داشته باشد و از طریق صادرات فرآوردههای نهایی غذایی و دارویی خاص به کاهش وابستگی به واردات کمک کند.
کافه کشاورز: چالش اصلی در حوزه گیاهان دارویی کشور چیست؟
فارج: صنعت گیاهان دارویی کشور دارای چالشهای مختلفی از جمله عدم توسعه قسمتهای صنعتی جهت تولید و بهرهبرداری؛ عدم توسعه مکانیزاسیون کشاورزی ویژه گیاهان دارویی؛ عدم توجه به مراکز تخصصی جهت سیاستگزاری واحد در این حوزه است.
متأسفانه بخش زیادی از گیاهان دارویی کشور به صورت خام و حتی از مسیر قاچاق صادر میشوند. این موضوع هم ارزش افزوده ما را کاهش میدهد و هم منابع ژنتیکی را تهدید میکند. تنها راهکار، توسعه فرآوری داخلی، شناسنامهدار کردن مزارع و ورود جدی به صنایع پاییندستی است.
کافه کشاورز: چه توصیهای به کشاورزان علاقهمند به کشت جینسینگ دارید؟
فارج: اولین توصیه من این است که صرفاً با انگیزه درآمدزایی سریع وارد این حوزه نشوند. جینسینگ نیازمند شرایط خاص اقلیمی و مدیریتی است و باید حتماً با متخصصان این حوزه مشورت کنند. بهتر است کشاورزان در ابتدا با سطح زیرکشت محدود و همراهی تیمهای مشاورهای شناخته شده، کار را آغاز کنند، سپس بر اساس نیاز صنایع و بازار، سطح کشت را گسترش دهند.
کافه کشاورز: در پایان، آینده جینسینگ ایرانی را چگونه میبینید؟
فارج: با توجه به شناخت فرهنگی و ارزش دارویی و اقتصادی بالا، گونههای مختلف آشواگندا یا جینسینگ ایرانی میتواند به یکی از محصولات استراتژیک کشور تبدیل شود. اگر فرآیند توسعه، اصلاح و فرآوری بهدرستی انجام شود، این گیاه نه تنها نیاز داخل را پوشش می دهد بلکه به عنوان یک محصول صادراتی ارزشمند، جایگاه ایران را در بازارهای بینالمللی تقویت کند.
adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby adverby
Comments
Post a Comment